Mná sa dlí

Clár an abhair

1. Réamhrá
2. Averil Deverell
3. Catherine McGuinness
4. Dorothea Heron
5. Eileen Kennedy
6. Georgina Frost
7. Helena Early
8. Mella Carroll
9. Moya Quinlan
10. Susan Denham

---

Réamhrá

D’óstáil muid taispeántas ina raibh mná ceannródaíocha sa dlí in Éirinn ar bhunurlár na gCeithre Cúirteanna i bhFómhar 2023\. Ba iad na mná na chéad mhná a raibh a róil acu agus sna blianta idir an dá linn, tá níos mó ban tar éis éirí leo sna róil seo agus i róil eile.

Tá buíochas ar leith dlite d’Fhoclóir na Beathaisnéise Gaeilge, do Dhlí-Chumann na hÉireann agus do Bharra na hÉireann as an gcúnamh a thug siad chun na beathaisnéisí agus cuid mhór de na grianghraif a úsáidtear sa taispeántas seo a ullmhú.

Averil Deverell
_{An chéad bhean chun a bheith ag cleachtadh ag Barra na hÉireann.}

Rugadh Averil Deverell i gClocha Liath in 1893 do William Deverell, Cléireach an Corónach agus na Síochána i gCill Mhantáin, agus do Ada Kate Statter. Rinne sí staidéar ar an dlí i gColáiste na Tríonóide agus níos déanaí in Óstán an Rí. Ba í an dara bean as beirt a glaodh chun an Bharra ar 1 Samhain 1921, in éineacht le 18 bhfear, duine acu a bhí ina cúpla deartháir léi, an Captaen William Deverell, agus an chéad bhean a chleachtaigh ag Barra na hÉireann.

Ag an mBarra, bhí sí ina feachtasóir ar son an chomhionannais inscne agus d’oibrigh sí gan stad gan staonadh chun an meon a chur chun cinn go raibh mná chomh hinniúil céanna chun an obair chéanna a dhéanamh le fir.

D'fhan sí gníomhach ina gairme, ag cleachtadh le haghaidh níos mó ná 40 bliain, le feiceáil i go leor cásanna ag tabhairt roinnt mhaith tuairimí scríofa ar ábhair dhlíthiúla achrannacha.

Rinneadh tagairt chuici san Irish Times in 1931 mar dhuine a raibh cáil uirthi i measc a chuid comhghleacaithe dá cuid ráisteachas agus rinneadh tagairt chuici níos déanaí mar 'Mother of the Bar', rinne sí meantóireacht ar chúpla bean agus lean sí uirthi ag déanamh bolscaireacht ar shon comhionannas inscne sa phroifisiún.

Catherine McGuinness
_{An chéad bhean a ceapadh mar Bhreitheamh Cúirte Cuarda.}

Rugadh Catherine Isobel Bridget Ellis i mBéal Feirte, Tuaisceart Éireann, in 1934 go Canon Robert Ellis agus a bhean chéile, Sylvia Craig. D'fhreastal sí ar an mbunscoil i mBéal Feirste, agus cuireadh oideachas uirthi i gColáiste Alexandra, Coláiste na Tríonóide, agus in Óstán an Rí níos déanaí. Glaodh chun Barra na hÉireann í in 1977 agus í 42 agus glaodh í chun Barra na Sinsear in 1989.

In 1994, ba í an chéad bhean a cheapadh mar breitheamh Cúirte Cuarda. In 1996, ceapadh chun na hArd-Chúirte í agus d'fhan sí ann go dtí gur ceapadh chun na Cúirte Uachtaraí í in Eanáir 2000 go dtí go ndeachaigh sí ar scor in 2006. I mí na Samhna 2005, ceapadh í mar ollamh taca i Scoil an Dlí, Ollscoil na hÉireann, Gaillimh. Ceapadh í mar Uachtarán ar an gCoimisiún um Athchóiriú an Dlí in 2005 freisin agus bhí sí i seilbh an róil sin go dtí 2011.

Ina theannta a gairm bhreithiúnach, bhí gairm rathúil ag an mBreitheamh McGuinness i Seanad na hÉireann, ag déanamh ionadaíochta ar phainéal Ollscoil Bhaile Átha Cliath (Coláiste na Tríonóide) ó 1979 go 1987. Chaith sí seal ar an nGníomhaireacht um Chomhionannas Fostaíochta, Kilkenny Incest Investigation, Fóram le haghaidh Síochána agus Athmhuintearais, the National Council of the Forum on End of Life in Ireland, and the Irish Universities Quality Board.

Dorothea Heron
_{An chéad bhean a ceapadh chun Rolla na n-Aturnaetha}

Rugadh Dorothea Heron an 19 Lúnasa 1896 ag 68 Sráid Fhearchair, Baile Átha Cliath, an baile agus oifig dlíodóra a seantuismitheoirí márthartha, William agus Dorothea Jameson. The Heron family moved to Dillon, Ardglass, Co. Down, when Ms. Heron’s father, James, was appointed county surveyor for Down in 1899.

Rinne sí an scrúdú iontrála chuig Coláiste Victoria ar 5 Meán Fómhair 1911, ag fáil an chéad scoláireacht Drummond agus bhain sí céim BA sa chlasaic amach in 1918 agus fuair sí céim chéad onórach Baitsiléir Dlíthe (LLB) in 1921. Ar 23 Nollaig 1919, ritheadh an tAcht um Dhícháiliú Gnéis (Deireadh a chur), rud a cheadaigh cead isteach do mhná sna gairmeacha dlí agus i ngairmeacha eile. Sé lá is daichead ina dhiaidh sin, ba í Dorothea Heron an chéad bhean an phrintísigh mar aturnae in Éirinn ar 7 Feabhra 1920\.

Ba chúis imní láithreach í críochdheighilt na hÉireann i ndlínsí dlíthiúla ar leith in 1920 do Heron agus í ag druidim le scrúdú a haturnae deiridh an bhliain dar gcionn. Ceadaíodh di an scrúdú deiridh Dhlí-Chumann Bhaile Átha Cliath a dhéanamh ar 3-5 Eanáir 1923 agus d’éirigh go hiontach léi, bhain sí an dara háit amach agus bronnadh teastas speisialta uirthi.

Glacadh léi ar Rolla na nAturnaetha ar 17 Aibreán 1923, agus ba í an chéad bhean í a bhí ina haturnae in Éirinn agus bhí sí ar cheann de na grúpaí deireanach d’aturnaetha a bhí i dteideal cleachtadh sa dá dhlínse.

Eileen Kennedy
_{An chéad bhean a ceapadh mar Bhreitheamh Cúirte Dúiche.}

Rugadh Eileen Kennedy ar 30 Bealtaine 1914 i mBaile Átha Cliath, iníon le Patrick Kennedy, dlíodóir, agus Delia Kennedy (née Blood). Cuireadh oideachas uirthi i gClochar St Louis, Carraig Mhachaire Rois, Co. Mhuineacháin, áit ar bhunaigh a hathair cleachtas dlí, cháiligh sí mar altra in 1935 agus d’fhóin sí i seirbhís altranais an airm ó 1940 go 1943, nuair a d’fhág sí chun staidéar a dhéanamh ar an dlí.

Cáilíodh í mar dhlíodóir in 1947, agus chuaigh sí isteach i gcleachtas a hathar, P. J. Kennedy & Son, Carraig Mhachaire Rois, agus d’fhóin sí mar chróinéir do dheisceart Mhuineacháin ó 1960 go 1964.

In Aibreán 1964, ba í an chéad bhean í a bhí ina breitheamh dúiche i bPoblacht na hÉireann, nuair a sannadh í do Dhúiche Chathrach Bhaile Átha Cliath. Tugadh freagracht di as an gcúirt leanaí, a raibh sí bainte le go buan ó 1967. Ceapadh an Breitheamh Kennedy ina chathaoirleach freisin ar choiste a bhunaigh Donogh O’Malley, an tAire Oideachais a bhí ann ag an am, in 1967 chun scrúdú a dhéanamh ar chóras na scoileanna ceartúcháin agus tionsclaíocha. Bhí a thuarascáil in 1970 an-chriticiúil maidir leis an gcóras a bhí i bhfeidhm an tráth sin agus bhí ról lárnach aici maidir le cúram altrama agus tithe cónaithe a chur in ionad scoileanna agus tionsclaíocha agus ceartúcháin.

Ó 1970 go 1972, bhí sí ina comhalta freisin den chéad choimisiún ar stádas na mban, a raibh feabhsuithe suntasacha ar stádas dlíthiúil mhná na hÉireann mar thoradh ar a thuarascáil.

Frances Kyle
_{An chéad bhean a glaodh chun Bharra na hÉireann.}

Rugadh Frances Kyle i mBéal Feirste in 1894, iníon le fear gnó mór le rá as Béal Feirste. Ba í an chéad bhean í ar bhronnadh Scoláireacht John Brooke uirthi, mar thoradh uirthi tús áite a bhaint amach i scrúduithe an Bharra, agus ghlaoigh an chéad bhean de bheirt bhan ar Bharra na hÉireann ar 1 Samhain 1921.

Ós rud é go raibh dhá dhlínse ar oileán na hÉireann ag an am sin, glaodh uirthi chuig Barra Thuaisceart Éireann i mBéal Feirste an lá dár gcionn.

Níor chleacht Kyle i mBaile Átha Cliath ach ar feadh tréimhse ghearr ach toghadh í mar bhall de chuarda Thuaisceart Éireann 1922\. Tuairiscítear sa Dublin Evening Telegraph in 1922 go bhfuair sí ocht n-eagrán. D'inis sí le hionadaí Daily Mail: “I’m not at all certain that the first women barristers will succeed in making a living at the Bar. Legal friends advised me to devote myself to conveyancing, which does not require attendance at the courts, but I felt that the first woman barrister should practice, if possible, to prepare the way for those who will follow.”

Georgina Frost
_{An chéad bhean a ceapadh mar Chléireach na gcúirteanna gearra.}

Rugadh Georgina Frost an 29 Nollaig 1879 i nDroichead Abhann ó gCearnaigh, Co. Chlár, mar duine as an gcúigear páistí de Thomas Frost agus a bhean chéile, Margaret Kett. Bhí Thomas Frost ina cléireach cúirteanna gearra le haghaidh Droichead Abhann Ó gCearnaigh agus Chora Chaitlín.

Sna sé bliana roimh a scor, chabhraigh Frost lena hathair ina dhualgais agus is minic a chomhlíon sí na dualgais sin í féin. Nuair a chuaigh sé ar scor, cheap na giúistísí áitiúla í chun teacht i gcomharbacht air. Faoin Petty Sessions Clerk (Ireland) Act 1881, áfach, bhí a ceapachán ag braith ar chead deiridh ó Ard-Leifteanant na hÉireann agus, tar éis comhairle a fháil, chealaigh sé a ceapachán mar gheall ar a hinscne agus forálacha an reacht ábhartha.

Rinne sí achomharc ar an gcinneadh sin chuig an Ard-Chúirt, chuig an gCúirt Achomhairc agus chuig Teach na dTiarnaí, áit a raibh sé beartaithe éisteacht a dhéanamh ar 27 Aibreán 1920. Tháing an Sex Disqualification (Removal) Act 1919 i bhfeidhm ar an dlí agus níor mhair an bac dlíthiúil a bhí ann maidir lena ceapachán a thuilleadh. Chinn an Tiarna Birkenhead, an Tiarna Seansailéir, nár fiú dul isteach sa sean dlí.

Mar thoradh air sin, ceapadh í i mí Aibreáin 1920, rud a fhágann gurb í an chéad bhean í chun oifig phoiblí den sórt sin a shealbhú sa Ríocht Aontaithe. Mar sin féin, níor mhair a bua fada: chuir rialtas an tSaorstáit deireadh lena bpost in 1923.

Helena Early
_{An chéad bhean chun a bheith ag cleachtadh mar aturnae in Éirinn.}

Rugadh Helena Mary Early i mBaile Átha Cliath in 1888 agus bhí sé ar dhuine de chúigear páistí a bhí ag feirmeoir. Rinne sí a chuid printíseachta a chur i gcrích in oifig a dhearthair, Thomas Early agus cuireadh ar rolla na n-aturnaetha ar 23 Meitheamh 1923.

Toghadh í mar an chéad bhean-iniúchóir ar Chumann Díospóireachta Phrintísigh Aturnaetha na hÉireann in 1921 agus ba í an chéad Coimisinéir Mionnaí bhaineann. Bhí sí ag cleachtadh lena deartháir ag 63-64 Sráid Uí Chonaill, Baile Átha Cliath agus bhí ard-aithne uirthi sna cúirteanna, go háirithe sa Chúirt Dúiche.

I lár na 1940idí bhí baint ghníomhach aici le Conradh Sóisialta agus Forásach na mBan agus bhí sí gníomhach freisin i gCumann Cairdis Shóivéadaigh na hÉireann, agus í ina hUachtarán ar feadh tréimhse. In 1946 d’fhreastail sí ar theacht Eleanor Roosevelt, iar-Chéadbhean na Stát Aontaithe, chuig Aerfort Bhaile Dhónaill agus bhain sí leas as bearna sna himeachtaí chun fáilte a chur roimpi go hÉirinn thar ceann Chonradh Sóisialta agus Forásach na mBan.

Lean Helena Early ag cleachtadh go dtí lár na 1970idí agus fuair sí bás in 1977.

Mella Carroll
_{An chéad bhean a ceapadh mar Bhreitheamh Ard-Chúirte
An chéad bhean a ceapadh mar Chathaoirleach ar Chomhairle Barra}

Rugadh Mella Carroll an 6 Márta 1934 i mBaile Átha Cliath, an dara páiste as ceathrar le Patrick Joseph Carroll agus a bhean Agnes Mary Carroll (née Caulfield). Bhí a athair mar oifigeach san arm náisiúnta go luath sna 1920idí, ag dul leis na Gardaí Síochána in 1923 agus d'éirigh leis mar Choimisinéir níos déanaí.

Cuireadh oideachas uirthi i mBaile Átha Cliath i gClochar Shráid Leeson agus i gColáiste na hOllscoile, Baile Átha Cliath, áit ar bhain sí céim amach sa Fhraincis agus sa Ghearmáinis. Rinne sí staidéar in Óstán an Rí agus glaodh chun na Barra í in 1957, tar éis an scoláireacht John Brooke a bhuachan.

Ag an mbarra sóisearach, chiallaigh príomchleachtas an Bhreithimh Carroll mar thíolachthóir go raibh a láithrithe sa chúirt mar abhcóide annamh. D’athraigh sé seo go mór tar éis di a bheith ina abhcóide sinsearach in 1976 nuair a d’fhorbair sí cáil ar fheabhas in abhcóideacht chúirte.

Sa bhliain 1979, ba í an chéad bhean í a toghadh mar chathaoirleach ar Chomhairle Bharra na hÉireann, agus sa bhliain chéanna, ba í an chéad bhean í a toghadh mar ghnáthbhinseoir ar Chumann Onórach Óstaí an Rí. An bhliain dár gcionn, ba í an chéad breitheamh baineann den Ard-Chúirt í ar 6 Deireadh Fómhair 1980, agus í ina suí ar réimse cásanna dúshlánacha sibhialta agus coiriúla, sular chuaigh sí ar scoir i mí na Samhna 2005.

Moya Quinlan
_{An chéad bhean a ceapadh mar Chathaoirleach ar Dhlí Chumann na hÉireann}

Rugadh Moya Quinlan (née Dixon) ar 28 Meitheamh 1920 agus cuireadh oideachas uirthi ag Sion Hill College i gCarraig Dhubh, Baile Átha Cliath agus cuireadh ar rolla na n-aturnaetha ar 9 Iúil 1946 tar éis di a printíseacht a chur i gcrích lena hathair, Joseph H. Dixon, aturnae, Baile Átha Cliath.

D'éirigh léi a bheith mar an gcéad bhall baineann ar Chomhairle Dlí-Chumann na hÉireann in 1969 agus atoghadh í don chéad 45 bliain eile. Ghlac sí príomh ról ar áitreabh Dlí-Chumann na hÉireann a fháil agus ba í an chéad Uachtarán baineann den Dhlí-Chumann in 1980/81.

Bhí sí mar phríomhfhigiúr ar Chomhlachas Barra Aturnaetha Bhaile Átha Cliath agus chaith sí seal mar Uachtarán in 1979. Ceapadh í chuig an Binse Achomhairc Fostaíochta agus bhí sí ina cathaoirleach ar roinnt mhaith rannóg den EAT, ag seirbheáil ar feadh níos mó ná 35 bliana. Ceapadh í freisin mar bhall den chéad Bhord um Chúnamh Dlíthiúil in 1979.

Bhí sí ina Cathaoirleach ar an Athbhreithniú ar Churaclam na Bunscoile agus ceapadh í ar an gcéad bhord d'Fhondúireacht Ospíse na hÉireann. Bronnadh Gradam Saoil uirthi in 2022 ag searmanas Ghradaim Dlí na hÉireann. Fuair Ms. Quinlan bás ar 12 Feabhra 2019, ag aois 98.

Susan Denham
_{An chéad bhean a ceapadh mar Phríomh-Bhreitheamh.}

Cuireadh Oideachas uirthi ag Coláiste Alexandra, Baile Átha Cliath, Ollscoil Bhaile Átha Cliath, Coláiste na Tríonóide, Ostán an R agus Ollscoil Columbia, Nua Eabhra, S.A.M. Glaodh chun Barra na hÉireann í i 1971 agus chun an Bharra Sinsearach sa bhliain 1987.

Mar abhcóide, bhí sí ag cleachtadh ar Chuaird Lár Tíre agus i mBaile Átha Cliath agus bhí cleachtadh ginearálta aici le speisialtóireacht i gcásanna athbhreithniú breithiúnach. Ceapadh í mar Bhreitheamh na hArd-Chúirte in 1991, agus i mí na Nollag 1992 ba í an chéad bhean a ceapadh mar Bhreitheamh na Cúirte Uachtaraí.

Bhí an Breitheamh Denham mar chathaoirleach ar an nGrúpa Oibre ar Choimisiún Cúirteanna a bhunaigh an Rialtas chun athbreithniú a dhéanamh ar bhainistíocht na gCúirteanna, a d'fhoilsigh sé tuarascáil agus dhá pháipéar oibre, agus mar thoradh bunaíodh an tSeirbhís Chúirteanna i mí na Samhna 1999. Níos déanaí bhí sí mar bhall den Bhord Eatramhach agus de Bhord na Seirbhíse Cúirteanna ó 1999 go 2001.

In 2009, chuir Breitheamh Denham tuarascáil an Ghrúpa Oibre i láthair ar Chúirt Achomhairc go dtí an tAire Dlí agus Cirt, a tháinig ar an bhfód i mí Dheireadh Fómhair 2014.

Ceapadh an Breitheamh Denham mar an 11ú Príomh-Bhreitheamh na hÉireann ar 25 Iúil, 2011. Mar an iar Phríomh-Bhreitheamh, d'fhan an Breitheamh Denham mar bhall den Chomhairle Stáit i gcomhréir le hAirteagal 31 den Bhunreacht.